U kijkt nu naar de cache versie van het boekverslag : J. Bernlef - Hersenschimmen.
Deze versie komt van http://scholieren.samenvattingen.com/documenten/show/2464628/ en is laatst upgedate op 28/06/2002.
De taal ervan is Nederlands en het aantal woorden bedraagt 2339 woorden.


1.

Zakelijke gegevens



Auteur: J. Bernlef

Titel: Hersenschimmen

Uitgever: Querido

Plaats van uitgave: Amsterdam

Jaar van uitgave: 1999 (1e druk: 1984)

Druk: 39e

Aantal blz.: 162

Genre: psychologische roman



2.

Eerste reactie



Motivatie boekkeuze:

Ik heb dit boek gelezen omdat het me een interessant boek leek. Boeken die over de geest van de mens gaan trekken me wel aan.



Inhoud:

Ik vond het een heel interessant verhaal. Soms was het wat moeilijk te volgen of een beetje langdradig verteld met hier en daar net wat te veel details.



3.

Samenvatting:



De 71- of 72-jarige Maarten Klein woont met zijn vrouw Vera in Gloucester, aan de oostkust van de Verenigde Staten, even ten noorden van Boston. In de jaren vijftig zijn ze uit Neder-land naar Amerika geëmigreerd. Hun twee kinderen bleven in Nederland wonen. Maarten werkte tot zijn pensionering bij de Intergovernmental Maritime Consultative Organisation (IMCO), een instituut voor visserijonderzoek in Boston.

Op een winterse dag kijkt hij uit naar de schoolbus met kinderen die elke morgen bij zijn huis stopt. Hij denkt terug aan zijn vader, die griffier bij de rechtbank was en thuis temperatuurgra-fieken bijhield en aantekeningen over het weer maakte. Uit opmerkingen van zijn vrouw wordt duidelijk dat Maarten een beetje verstrooid begint te worden: het is zondag, dus de kin-deren hoeven niet naar school. Hij denkt dat het ochtend is, maar het is al middag. Eerder ver-gat hij al zijn koffie op te drinken en voor Vera hout uit de schuur te halen, hoewel ze hem daar tweemal om had gevraagd. Hij zoekt de schuld van zijn vermoeidheid en concentratie-verlies voorlopig bij de lange winter.

Maarten piekert over zijn vergeetachtigheid. Er is iets mis, maar hij weet niet precies wat. Hij betrapt zich erop dat hij hardop in zichzelf praat. Woorden die hij alleen gebruikte op zijn werk duiken plotseling op in zijn conversatie met Vera. Zijn gedachten dwalen vaak door as-sociaties af naar gebeurtenissen uit het verleden, vooral uit zijn jeugd, uit de Tweede Wereld-oorlog en uit de tijd dat hij op kantoor werkte. Soms roepen de herinneringen handelingen op waarvan hij zich niet bewust is. Als hij terugdenkt aan het mislukte vlechtwerkje dat hij op de kleuterschool van stroken papier maakte, scheurt hij onbewust de krant aan repen. De juf-frouw vroeg hem destijds de potlodendoos te halen en Maarten gaat hem zoeken, op een plank in het washok, waar hij met een stoel bij klimt. Als Vera hem daar vindt, beseft hij pas wat hij doet.

Tijdens een wandeling met de hond Robert dwaalt hij weer af naar het verleden. In het meisje achter de bar van het café‚ waar hij even uitrust, herkent hij zijn eerste vriendin. Daarna komt hij in het antiquariaat waar hij kort daarvoor The Heart of the Matter van Graham Greene kocht. Maarten kan zich het boek op dat moment niet herinneren, hoewel hij er thuis af en toe een stukje in leest. Als hij mijmerend verderdwaalt door de stad, vindt Vera hem, ze maakte zich ongerust en is hem met de auto gaan zoeken.

De symptonen van Maartens dementie worden duidelijker en heviger. Vera heeft de deur op slot gedaan toen ze even weg moest, maar Maarten breekt hem open om naar een IMCO-vergadering te gaan. Het gereedschap neemt hij mee in zijn aktentas. Hij gaat echter niet als vroeger met de trein naar Boston, maar loopt naar een vakantiehuisje, waarvan hij de deur ook forceert. Terwijl hij wacht op de anderen oefent hij zijn betoog, waarin hij zijn twijfel uit-spreekt over de zin van de organisatie, die aan de hand van computerprognoses aanbevelingen doet over vangstquantums. Dan realiseert hij zich de situatie en gaat hij op weg naar huis; hij vergeet echter zijn tas.

Vera is bij dokter Eardly geweest. Hij heeft haar aangeraden met Maarten foto's te bekijken om de herinneringen te ordenen. Maarten herinnert zich tot in de details het verhaal bij een foto uit zijn jeugd, maar kan andere gebeurtenissen, zoals het bezoek van zijn kinderen uit Nederland drie jaar geleden, niet plaatsen.

Later weet hij dat weer, maar als de deur wordt gerepareerd kan hij zich het niet herinneren dat hij hem heeft opengebroken. Op het bezoek van dokter Eardly reageert Maarten met een redevoering, die imponerend bedoeld is. Daarna realiseert hij zich met machteloosheid, woede en angst dat hij niet meer helemaal meester is over de taal: hij moet zinnen soms eerst vanuit het Nederlands in het Engels vertalen voordat hij ze kan uitspreken en heeft moeite met het benoemen van voorwerpen. Steeds meer vermengt Maartens verleden zich met zijn dagelijks leven. Maarten verwart Vera met zijn moeder en zijn huis met dat van zijn grootouders. Wat zijn vrouw hem het ene moment vertelt, kan hij direct daarna weer vergeten zijn.

Als zij weg is, slaat Maarten een ruit in om de hond binnen te laten. Daarna vergeet hij het gas uit te zetten.

Bij het volgende bezoek van de dokter ziet Maarten hem als een tegenstander in een moeilijke onderhandeling. Hij gaat hem verbaal te lijf met een vergaderstrategie van zijn ex-collega Karl Simic. Als de dokter hem een kalmerende injectie wil geven slaat hij hem de spuit uit handen. Op dat moment waant hij zich in de oorlog.

Omdat de toestand gevaarlijk wordt, komt de gezinshulp Phil Taylor inwonen om op Maarten te letten. Deze vergeet steeds wie zij is en waarom ze er is, en verwart haar met zijn pianolera-res van vroeger en met zijn dochter. Als hij tweemaal in een nacht door het huis dwaalt, geeft Phil hem een injectie.

Maarten wordt wakker doordat hij in zijn bed heeft gepoept. Vera en Phil maken de riemen los waarmee hij was vastgebonden en wassen hem in het bad; Maarten krijgt daarbij een erec-tie. Pas als hij het aanraakt beseft hij vol schaamte dat het zijn geslacht is dat boven water uitkomt.

Maarten ontsnapt nog een keer uit het huis en komt na een wandeling door de duinen terecht in het zomerhuisje waar hij eerder zijn aktentas had laten staan. De vuurtorenwachter ziet hem lopen en brengt hem terug naar huis in zijn jeep, waardoor Maarten hem houdt voor een Ame-rikaanse soldaat tijdens de bevrijding.

Even later komt dokter Eardly, die Maarten voor een soldaat in burger houdt. Als de dokter hem een kalmerende injectie wil geven denkt hij dat hij wordt verdacht van collaboratie.

Als Maarten wakker wordt, maakt hij een vuur in de open haard en verbrandt hij uit het album de foto's waarop hij is afgebeeld. Hij herkent zichzelf niet meer. Vera en Phil binden hem op een stoel vast. Ook hen herkent hij niet meer. Dan wordt hij in een ziekenwagen naar een inrichting gebracht. Er dringen nog maar flarden van buiten tot Maarten door; zijn wereld is gekrompen tot zijn onsamenhangende, maar soms plotseling heldere gedachten, waarin de taal een belangrijke rol speelt.

Het boek eindigt met een mededeling die hij nog wel opvangt, al beseft hij niet dat die van Vera komt: zij vertelt hem dat de lente op het punt staat te beginnen.



4.

Titelbespreking



"Hersenschimmen" is de titel van het boek. Dit slaat terug op de gedachten die in het hoofd van Maarten, de hoofdpersoon, omgaan. Deze gedachten worden steeds vager. De titel slaat terug op het onderwerp van het verhaal; dementie.



5.

Belangrijke personages



Maarten Klein: Hij is de hoofdpersoon en tevens verteller van het boek. De lezer leert hem kennen als een rustige oude man van in de 70, met een niet heel erg zware vorm van vergeet-achtigheid. Langzamerhand blijkt dat Maarten steeds vergeetachtiger raakt. Hij wil het niet aan zichzelf noch zijn vrouw toegeven. Hij veranderd zeer snel in een zwaar demente figuur. Hierdoor zorgt hij voor pijnlijke, zelfs gevaarlijke, momenten in zijn omgeving. Maarten is gek op zijn vrouw en naarmate het verhaal vordert erkent hij zijn probleem tegenover zichzelf en tegenover haar. Hij denkt vaak dat hij nog aan het werk is in de visserij of dat hij nog een kind is. Door zijn dementie kan hij niet meer gewoon leven en moet in een tehuis, dat hij er-vaart als iets onvermijdelijks maar raars.



Vera Klein: Zij is de vrouw van Maarten. Vera is al vijftig jaar samen met Maarten en ze ken-nen elkaar door en door. Vera is een sterke vrouw, want ze hebben samen al een zware tijd doorstaan. Dan doen de eerste verschijnselen van Maarten's dementie zich voor. Vera hecht hier meer waarde aan dan Maarten en schakelt dan ook een dokter in. Als het eenmaal bekend is dat het steeds slechter gaat met Maarten moet ook Vera steeds meer op Maarten letten om te zorgen dat er geen ongelukken gebeuren. Hier blijkt dat het ware liefde is en dat Vera zeer geduldig en sterk is. Als de situatie eenmaal ondraaglijk is geworden neemt Vera de beslissing dat er niets anders op zit dan een tehuis waar Maarten verzorgd zal moeten worden, omdat zij hem niet meer in de hand kan houden. Haar hele dag stond bijna in dienst van Maarten en zelfs met een extra hulp in huis kan ze niet genoeg voor Maarten zorgen, zó ernstig is hij er aan toe.



6.

Thematiek



Hersenschimmen beschrijft het proces van dementie. Maarten voelt zich verward en onzeker. Hij verliest de greep op de werkelijkheid achter de feiten en lijdt aan geheugenverlies. Ook vervreemdt hij meer en meer van zijn vrouw, met wie hij al jaren getrouwd is. Het winterse landschap maakt dat er geen onderscheid gemaakt kan worden tussen dingen. Alles lijkt op elkaar en vervaagt. Maarten heeft dan ook een hekel aan de winter.







7.

Structuur



Het verhaal speelt zich af in de tijd dat het boek geschreven is, in de jaren '80.

Het verhaal speelt zich af op acht dagen wat zeer kort is, dementie duurt normaal veel langer. Het verhaal is chronologisch. Er zijn uiteraard flash-backs want Maarten handelt steeds in functie van het verleden.

Het verhaal is geschreven in een belevende ik-figuur. Je ziet alles gebeuren vanuit de ogen van Maarten, naargelang het verhaal vordert verandert dit want Maarten wordt steeds demen-ter en zijn persoonlijkheid gaat hier onder lijden.

Het verhaal speelt zich af in en rond het huis van Maarten en Vera in Gloucester in de Vere-nigde Staten. De sneeuw en Amerika hebben ook een symbolische betekenis namelijk isolatie en ruimte.

Het taalgebruik is niet moeilijk, behalve op het laatst, door de korte verwarde zinnen.

Soms worden er moeilijke beeldspraken gebruikt, vooral op het einde. Dan zijn er ook veel symbolische verwijzingen en duister taalgebruik, wat het lezen er niet gemakkelijker op maakt.

Het taalgebruik past goed bij het onderwerp. In het begin nog normaal, maar op het eind ver-ward, wat klopte met het onderwerp.



8.

Beoordeling



Het verhaal sprak mij erg aan. Ik vond het erg interessant om te weten te komen wat er in het hoofd omgaat van een man waarvan zijn gedachten steeds meer vervagen en uiteindelijk bijna geheel verdwijnen.

Ik vond het ook een erg ontroerend verhaal. Tijdens het lezen kreeg ik steeds meer medelijden met Vera, de vrouw van Maarten, omdat ze zo graag wil dat alles weer zo wordt zoals het was en dat het maar niet wil lukken, hoe goed ze haar best ook doet.

Nu ik dit verhaal gelezen heb begrijp ik ook beter wat deze mensen moeten meemaken. Ik zou het vreselijk vinden als zoiets mij zou overkomen.

De oom van mijn moeder die vorige week overleden was ook dement. Bij hem verliep het proces echter wat trager. Hij was niet in een week dement. Maar ik weet nu wat zijn vrouw en hijzelf door moeten hebben gemaakt. Bij hem was het bijvoorbeeld zo dat hij om 4 uur 's nachts opstond om de koeien te gaan melken, terwijl hij allang geen boer meer was. Een tijdje geleden probeerde zijn vrouw hem toen tegen te houden, maar hij wilde zo graag naar zijn koeien toe dat hij door bleef drammen en ze samen van de trap zijn gevallen en zijn vrouw haar heup had gebroken. Hijzelf had niks, maar hij was het toch meteen weer vergeten.

Ik heb erg veel bewondering voor de mensen die met demente mensen leven en die er het bes-te van proberen te maken en niet meteen opgeven.

Het lijkt me ook vreselijk als je zelf dement bent en je weet op een gegeven moment niet meer wie je zelf bent. Zelfs de mensen waarvan je het meest houdt herken je niet meer. Dit lijkt me erg beangstigend.

Door dit verhaal besef ik ook dat je bij het ouder worden ook bepaalde gebreken krijgt en dat je met dingen die je graag wil doen niet te lang moet wachten. Het kan zo afgelopen zijn en dat hoeft niet altijd door de dood te komen.

Als ik op zo'n manier oud moet worden zou ik denk ik liever eerder sterven.









9.

Plaats in de literatuurgeschiedenis



J. Bernlef werd als Hendrik Jan (Henk) Marsman op 14 januari 1937 geboren in Sint-Pancras in de buurt van Alkmaar. Zijn jeugd bracht hij door in Amsterdam-West en in 1954 kreeg de jonge Henk op de HBS Nederlands van de schrijver Rob Nieuwenhuys die hem in contact bracht met het werk van beroemde schrijvers. In het najaar van 1956 moest hij in dienst en in 1957 debuteerde hij met het onder zijn eigen naam geschreven verhaal ‘Mijn zusje Olga’ dat later verscheen in het blad ‘Hoos’. Naar aanleiding van die publicatie maakte de recensent Hans van Straten een vergelijking met de dichter Marsman. Dat was voor Henk reden na te gaan denken over een pseudoniem. Op een boekhandelscursus had hij net gehoord over de middeleeuwse Friese bard Bernlef, van wie geen werk bewaard was gebleven. Die naam, voorafgegaan door de beginletter van zijn tweede voornaam, werd zijn pseudoniem.

In 1960 trouwde J. Bernlef met Eva Hoornik met wie hij twee kinderen kreeg. Met zijn twee jeudvrienden Stigter en Brands richtte hij het ‘tijdschrift voor teksten’ ‘Barbarber’ op dat tot 1971 bestond. In 1977 was hij betrokken tot de heropening van ‘Raster’, een blad waarvan hij geruime tijd redacteur was. Als criticus schreef hij daarnaast voor uiteenlopende kranten en tijdschriften, zoals ‘De Groene Amsterdammer’, ‘De Gids’ en de ‘Haagse Post’.

Een specifieke belangstelling heeft Bernlef altijd gehad voor jazz, een onderwerp waar hij dan ook het nodige over geschreven heeft. Hij vervulde een bestuursfunctie bij de Stichting Jazz in Nederland.




Andere boeken van deze auteur:


Home - Contact - Over - ZoekBoekverslag op uw site - Onze Boekverslagen - Boekverslag toevoegen