U kijkt nu naar de cache versie van het boekverslag : Vb. Doordat Er In Sommige Gebieden Geen Winter Is, Zullen Ze Hun Hele - Inheemse Volkeren Ingezonden Door: Aleksandra Vercauteren.
Deze versie komt van http://www.scholieren.be/huiswerk/show_stuk.php?id=902 en is laatst upgedate op Onbekend.
De taal ervan is Overig en het aantal woorden bedraagt 3752 woorden.

Inheemse volkeren.



Inheemse volkeren zijn de oorspronkelijke bewoners van een gebied of ze wonen er al sinds eeuwen en zelfs millenia. Alles wat ze nodig hebben om te overleven, halen ze uit de hun omringende natuur waardoor ze er geheel afhankelijk van worden. Het behoort ook tot hun traditie om die natuur zo volledig mogelijk te benutten en dus niets verloren te laten gaan. Het zijn vissers, jagers, voedselverzamelaars, soms ook veehoeders of landbouwers die gebruik maken van de techniek om een stuk woud te verbranden om zo vruchtbare grond te bekomen.

Aangezien ze zo afhankelijk zijn van hun territorium, die voor hen eigenlijk hun enige overlevingsmogelijkheid is, zijn ze er ook cultureel (vb. doordat er in sommige gebieden geen winter is, zullen ze hun hele cultuur daarop afstemmen: hun klederdracht, ze zullen niet op voorhand voedsel moeten verzamelen zoals de volkeren in gebieden waar de winter wel zorgt voor voedseltekort, hun verhalen en legendes zullen ook anders zijn, hun wapens,…) , emotioneel en spiritueel (geloof in natuurgeesten, de aarde is hun moeder enz.) aan gebonden. Bij elke gemeenschap is deze gehele levenswijze uniek, het wereldbeeld en de religie, de muzikale traditie en de wortels van hun cultuur, ontstaan bij hun voorouders, is verschillend bij elk volk, en dat is hetgene wat deze minderheden zo speciaal maakt.

Inheemse volkeren maken geen deel uit van onze industriële en commerciële maatschappij, of slechts een heel klein beetje wat bijvoorbeeld het geval is bij sommige indianenstammen in Noord-Amerika die leven van het toerisme in hun reservaten en handel in souvenirs.



*

Sommige stammen leven van het toerisme en zorgen op allerlei manieren voor vermaak om zoveel mogelijk mensen te lokken







De gemeenschappen worden vaak aan de kant geschoven door de centrale of nationale macht van het land waarin ze wonen, ze zijn dus marginaal, en ze hebben een eigen politieke hiërarchie die buiten de officiële valt.

In hun commune is vrijwel iedereen familie van elkaar door bloedbanden of door huwelijk en het komt ook vaak voor dat er iemand wordt opgenomen in de groep door een vriendschappelijke daad.

Het economische systeem van deze volkeren is gebaseerd op geven, materiële (ruilhandel) of symbolische uitwisseling en wederkerigheid (volgens het idee “ik doe iets voor jou, jij doet iets voor mij”). Symbolische uitwisseling is het best uit te leggen met een voorbeeld: bijvoorbeeld wanneer persoon A iemand redt van de verdrinkingsdood (ik zal deze persoon B noemen), dan gaat een deel van de geest van persoon B automatisch naar persoon A. Als persoon A dan op de een of andere manier sterft, zal dat deel van die geest ook meesterven en om dat te voorkomen zal persoon B alles doen om ervoor te zorgen dat persoon A niets overkomt.





Inheemse volkeren beseffen heel goed dat ze verschillend zijn van hun kolonisator: ze hebben een totaal andere taal en hun eeuwenoude tradities zijn verschillend van die van het dominerende volk dat meestal zijn cultuur probeert op te dringen.





Veel mensen spreken over inheemse volkeren alsof het stammen zijn, maar deze term is verworpen door etnologen en onderzoekers. De reden daarvoor is dat de inheemse communes niet de politieke organisatie hebben die bij tribale gemeenschappen voorkomt. De term “stam” veroorzaakt verwarring en zorgt voor verkeerde ideeën over hoe deze gemeenschappen in elkaar zitten. Bij tribale gemeenschappen is de politieke en geestelijke macht verdeeld volgens familiebanden en heeft 1 familie dus alle macht die wordt doorgegeven per generatie zoals dat ook het geval is bij ons koningshuis. Dit is bij inheemse volkeren dus niet het geval. Bij hun heeft een persoon een bepaalde macht omdat hij de juiste kwaliteiten heeft om die macht uit te oefenen. Zo zal een opperbeeldhouwer deze positie bezitten omdat hij de beste in zijn vak is, niet omdat hij familie is van de koning.

Vele mensen dachten dat de gemeenschappen dezelfde structuur hadden als de onze. Om dat te voorkomen hebben volkeren in Afrika en Azië de term “inheems” opgeëist om goed te laten merken dat ze verschillend zijn van de Europese overheerser die hun gronden heeft afgenomen en hen zeer lang politiek en economisch heeft onderdrukt. Zo moeten de kolonisten toegeven dat de inheemsen er eerst waren en dus recht hebben om te wonen waar ze oorspronkelijk woonden, recht hebben op politieke macht en dat het niet aan hen is om zich aan te passen maar aan de “indringer”. In Amerika heeft de overheid dit niet geduld wat duidelijk blijkt uit het feit dat de Indianen in reservaten wonen.







In Zuid-Afrika is die evolutie andersom verlopen, de oorspronkelijke bewoners zijn hun rechten blijven opeisen en hebben onder Nelson Mandela uiteindelijk politieke macht gekregen.



*

Nelson Mandela.

In deze landen moet er een verschil worden gemaakt tussen de ‘volwaardige burgers’ (diegenen die zich hebben aangepast aan de kolonisten en de kolonisten zelf) en zij die omwille van een verschillende cultuur gediscrimineerd worden. Deze laatsten hebben het recht om anders te zijn.





Het grootste probleem van de inheemse volkeren is het verlies van hun gronden, want dan raken ze hun hele cultuur kwijt, samen met natuurlijk hun leefomgeving. Al wordt hun eigendomsrecht overal ter wereld erkend, het wordt bijna nooit gerespecteerd. Allerhande maatschappijen,mijnen, houthandelaars, petroleum- en handelsmaatschappijen (in die zin dat zo plaats nodig hebben voor grote winkels en materiaal om die winkels te bouwen en hun producten te vervaardigen bv. hout), landbouwers en veetelers, “ontwikkelingsprojecten” zoals bouw van stuwdammen en wegenaanleg, Wild-Life parken … palmen hun grondgebied in en verdrijven hen met goedkeuring van de overheid en ten voordele van de privésector want de zogezegde vooruitgang gaat voor. Over die vooruitgang is er veel discussie, vooral over het feit of er vooruitgang nodig is: dat men tegenwoordig aan het milieu denkt en alsof doet dat men het respecteert, noemt men ‘vooruitgang’, terwijl diezelfde vooruitgang ervoor zorgt dat er massa’s gesofistikeerde wapens kunnen gemaakt worden die datzelfde milieu met alle mensen die erin leven in een oogwenk kunnen vernietigen. Het zou beter zijn om, zoals de mens dat vroeger deed en de inheemse volkeren dat nog altijd doen, het als een evidentie te beschouwen om respect op te brengen voor je omgeving waar je hele leven tenslotte van afhangt. Aan de andere kant kan vooruitgang ook nodig zijn, bijvoorbeeld in de geneeskunde is dat iets heel goeds, want nu kunnen er veel meer ziektes genezen worden dan vroeger, maar aan de andere kant hoe komt het dat er steeds meer en steeds gevaarlijker ziekten komen? Zou de vooruitgang daar iets mee te maken hebben?? Vroeger kon men ook leven, ook al had men niet al die moderne toestanden die men nu heeft, dus is het wel nodig om je af te vragen of het wel nodig is, die vooruitgang die steeds maar uitgebreider wordt ten koste van de natuur en natuurlijk de inheemse volkeren, want daar gaat het hier over.





Een ander groot probleem zijn de ziektes die voor ons misschien onschadelijk zijn maar voor deze mensen, die een ander immuunsysteem hebben, vaak dodelijk zijn. Er zijn hele indianengemeenschappen ten onder gegaan aan een simpele mazelenepidemie, het is zelfs voorgekomen dat zo’n epidemie opzettelijk veroorzaakt werd door westerse wetenschappers om onderzoek te doen waarom Indianen van deze ziekte sterven en wij niet.

Veel van deze ziektes zijn door de kolonisten meegebracht uit Europa. Door het verlies van hun territoria verzwakken de mensen uit de gemeenschappen, vooral door het verlies van hun overlevingsmiddelen die zich allemaal op die territoria bevinden, en door de fysische verzwakking zijn deze mensen veel vatbaarder voor allerlei ziekten waarvan ze anders misschien niet zouden sterven.





In extreme gevallen worden hele communes vermoord of gevangengenomen. De officiële theorie voor dit ontoelaatbaar gedrag is racisme: inheemsen zijn toch achterlijk en primitief, dus waarom ze laten leven? We hebben er toch niets aan. De eigenlijke reden ervoor is het halen van eigen voordeel uit de situatie: geen inheemse volkeren die in de weg lopen, betekent veel grond waar misschien verborgen rijkdommen zitten, waarom zouden ze anders niet vrijwillig weg willen? In zulke situaties wordt dezelfde gedachtengang als die van Hitler en zijn trawanten tijdens de tweede wereldoorlog gevolgd, en iedereen heeft zeer duidelijk kunnen merken dat die nergens op slaat en totaal onzinnig is en gebaseerd op vooroordelen.





Er zijn communes in de hele wereld, alles tezamen wordt er geschat dat er tussen de 150 en de 350 miljoen mensen zijn, verspreid over 60 landen en goed voor 5000 à 6000 gemeenschappen. Gemiddeld zouden er dus ongeveer 45 000 mensen per groep zijn, maar dit aantal varieert zeer sterk: in sommige gemeenschappen, bijvoorbeeld bij de Nuba in Sudan zijn ze met 1 000 000 net zoals bij de Papoea’s in Indonesië (deze zijn wel verspreid over 250 verschillende communes) terwijl de zeer kleine groep van de Tasaday in Mindanao, de Filippijnen, zeer precies 7 mannen, 6 vrouwen en 14 kinderen telt. De Tasaday zijn evenwel een speciaal geval waarover later meer uitleg.



* *

De Nuba in Sudan zijn een van de grootste gemeenschappen, net zoals de Papoea’s in Nieuw-Guinea

Er zijn vermoedelijk nog 70 geïsoleerde of niet gecontacteerde gemeenschappen, ongeveer 50 daarvan in het Braziliaans regenwoud. In veel gevallen zou het gaan over volkeren die in het verleden gevlucht zijn voor ongezonde contacten en die hun toevlucht hebben gezocht op geïsoleerde plaatsen en alle relaties, ook met hun autochtone buren, hebben verbroken. Ze hebben hun levensstijl veranderd en aangepast aan hun nieuwe levensomgeving en ze hebben gekozen voor een nomadenleven in plaats van de landbouw waaraan ze al jarenlang deden, zo kunnen ze beter vluchten in geval van nood zonder al te veel sporen achter te laten en een relatief vredig leven leiden. Het bestaan van deze gemeenschappen kan men afleiden uit verhalen en legenden van andere volkeren waar erover gesproken wordt. Wie weet zitten ze niet op een paar kilometer van de rand van de ontginningsgebieden in het regenwoud en vluchten ze elke dag verder tot ze op zeker moment aan de andere kant uit het woud komen? Of misschien komen ze tevoorschijn als al het bos weg is en de groene long van de aarde vernietigd is?







De rechten van de inheemse volkeren

De verklaring bestaat uit 45 artikels die onderverdeeld zijn in 9 delen.



Toepassing van een aantal actuele gebeurtenissen op de Verklaring van de Rechten van de Inheemse Volkeren.









In november 2001 moesten 7 Indonesische militairen zich voor de rechtbank verantwoorden wegens moord op Theys Eluay. Deze was de hoofdman van de Sentani en ook een belangrijk politiek figuur in de zaak van de inheemse volkeren van Papoea.*

De begrafenis van Theys Eluay.



Er wordt ook een zaak onderzocht naar de moord op 2 Amerikaanse en een Indonesische burger. De strijdkrachten worden ook van afpersing en schending van de mensenrechten beschuldigd ten opzichte van de Papoea. Dit is schending van artikel 1 van de Verklaring van de Rechten van de Inheemse Volkeren. In dit artikel staat immers dat de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens, het Charter van de Verenigde Naties en de internationale wetgeving m.b.t. de rechten van de mens ook van toepassing zijn op inheemsen. Ze hebben volgens artikel 6 ook het recht om in vrijheid, vrede en veiligheid te leven, het is dus overduidelijk dat dit recht geschonden wordt als ze vermoord worden.





De Beers, een bedrijf dat aan mijnindustrie doet, heeft verklaard dat het geen beleid heeft dat rekening houdt met de rechten van inheemse volkeren omdat zulk een beleid leidt tot apartheid.









Geoff Clark, de leider van de Commissie van de Aboriginals en van de inwoners van de eilanden in de Straat van Torres, vindt zulk een uitspraak “dwaas en shockerend”. *

Geoff Clark, leider van de Comissie van de Aboriginals.



Ook een deel van de Australische gemeenschap rechtvaardigt inbreuken op de rechten met het argument dat de rechten tot apartheid leiden. Deze houding wordt door de Aboriginals en de inwoners van de eilanden van de Straat van Torres misprezen.

Geen rekening houden met de rechten is een inbreuk op de hele verklaring. De rechten leiden inderdaad tot apartheid, maar inheemsen hebben recht op apartheid omdat ze totaal verschillend zijn van het dominerende volk. Ze hebben volgens artikels 8 en 9 het recht om een eigen identiteit en kenmerken te behouden alsook het recht om zich als inheems te identificeren en zo beschouwd te worden. Ze mogen tot een inheemse gemeenschap of natie behoren en de tradities en gewoontes blijven behouden. Deze tradities en gewoontes die kenmerkend zijn en hun hele levensstijl bepalen, zijn natuurlijk anders dan die van het overheersend volk en dus moeten inheemsen anders behandeld worden.













De Inuït in Groenland krijgen vaak mensen over de vloer die hen van alles vragen zonder uitleg te geven wat ze daar komen doen. Nog niet zo lang geleden zijn de Inuït te weten gekomen dat het onderzoekers en wetenschappers zijn die door middel van communicatie met hen wat meer over hun levensomgeving te weten willen komen.





* De Inuït in Groenland.



Het probleem hierbij is dat de communicatie niet van een leien dakje loopt wegens de taal die niet voldoende gekend is en dat de Inuït dus niet weten of wat er in de rapporten van het onderzoek staat, wel correct is. Ook komen ze nooit te weten wat de resultaten van het onderzoek waren. Toen het aantal onderzoeken aanzienlijk steeg, begonnen ze zich af te vragen of hun gemeenschap er wel enkel voordeel bij had want het enige dat er voor hen veranderde dankzij de onderzoeken was dat ze door verkeerde resultaten hun jachtgedrag moesten aanpassen (de onderzoekers weigerden mee te gaan naar plaatsen waarvan de Inuït zeiden dat er veel dieren waren om ze te tellen en dus was het resultaat dat er in het rapport veel minder dieren geteld werden dan er in werkelijkheid waren).

Het feit dat de Inuït de resultaten van het onderzoek niet mochten inkijken, is een inbreuk op artikel 17 van de verklaring. Hierin staat namelijk dat inheemse mensen het recht hebben op de toegang tot alle vormen van niet-inheemse media. Resultaten van wetenschappelijk onderzoek zijn meestal openbaar en ik zie niet in waarom de resultaten van dit onderzoek niet openbaar zouden zijn, dus de Inuït hadden het recht om ze in te kijken en te verbeteren wat in het geval van de dierentelling duidelijk nodig was.

De Inuït wisten ook niet wat de wetenschappers er kwamen doen en volgens artikel 30 hebben ze recht op informatie over projecten op hun territorium en medezeggenschap in de goedkeuring van deze projecten.





(1 november 2002) De inwoners van de Edo gemeenschap in Nigeria, nl. de Ago-Ogbodo/Otuo, klagen de plaatselijke politie aan en beschuldigen hen ervan hen te weerhouden terug te keren naar hun boerderijen na een rel tussen hun gemeenschap en de Okpe/Ijaja gemeenschap. Ze zeggen dat de politie, die opstandig is geworden nadat hun hoofdkwartier tijdens die rel in de as werd gelegd, hen met traangas tegenhoudt en in elkaar slaat als ze proberen terug te keren naar hun boerderijen om eten te zoeken . Ze arresteren zelfs vrouwen en kinderen en al vele mensen werden gemarteld. De politie wordt ook beschuldigd van plundering en vernietiging van de voedselvoorraad die zich in de boerderijen bevond. Ook werd er brand gesticht in een aantal boerderijen. De versie van de politie is natuurlijk helemaal anders: zij hebben enkel hun job gedaan door de orde te handhaven en zijn in de boerderijen eten gaan vragen omdat ze er geen kregen van de overheid. De Ago-Ogbodo/Otuo eisen een schadevergoeding.

Inheemse volkeren van hun territorium verjagen en geweldplegingen tegen hen komen veel voor. De geweldplegingen zijn al een inbreuk op de algemene rechten van de mens, die volgens artikel 1 ook van toepassing zijn op inheemsen, maar het recht om in vrijheid, vrede en veiligheid te leven wordt nog eens extra vermeld in artikel 6. Ook moeten ze beschermd worden tegen elke vorm van geweld, het wegnemen van kinderen van hun familie of gemeenschap is daarbij inbegrepen. Er wordt aan toegevoegd dat ze het individuele recht hebben op vrijheid en veiligheid van persoon. Ik hoef dus niet meer te zeggen dat het martelen, het gevangennemen van de kinderen die op die manier ook weggenomen worden bij hun families en het onnodig gevangennemen van de inheemsen (ze hebben wel brandgesticht, maar daarom moet de politie nog niet willekeurig mensen gevangennemen, enkel de schuldigen die door onderzoek moeten aangewezen worden, volstaan)deze rechten schendt. Volgens artikel 10 mogen ze ook in geen geval van hun territorium verjaagd worden. Enkel in het geval dat ze dat zelf willen en dat ze er voldoende en op een eerlijke manier voor gecompenseerd worden en met de optie om terug te keren (indien mogelijk), mag men hen verzoeken (zonder geweld dus en zeker niet met traangas!) hun territorium te verlaten. Tijdens een gewapend conflict hebben ze het recht op speciale protectie en dat betekent niet opsluiting in de gevangenis. Ze hebben het conflict wel zelf uitgelokt, maar dat is na een tijd toch ook opgelost geraakt, dus de agenten hadden het recht niet om hen te verjagen en te martelen, de Ago-Ogbodo/Otuo hebben zichzelf al genoeg gestraft aangezien er doden zijn gevallen tijdens de rel.







De term “inheems volk”

Op de laatste dag van de Wereldtop over Duurzame Ontwikkeling in Johannesburg werd voor het eerst de term “inheems volk” gebruikt in een verklaring van de VN. Dit is een zeer belangrijke gebeurtenis want aan deze term is het zelfbeschikkingsrecht van inheemsen gekoppeld. Onder zelfbeschikkingsrecht verstaan we onder andere landrechten, recht op een eigen cultuur en nog andere belangrijke rechten die nodig zijn voor het voortbestaan van de inheemse volkeren.













De Tasaday

Antropologen hebben deze kleine gemeenschap onderzocht en op enkele uren al hebben ze ontdekt dat ze al meer dan 2000 jaar geïsoleerd leven in het regenwoud op de Filippijnen, meer bepaald in het zuiden van het eiland Mindanao.



Over de Tasaday bestaan er verschillende verhalen. Het eerste lijkt mij het meest geloofwaardig, maar alle versies die ik heb kunnen vinden heb ik erbij geschreven.



Hier volgt de eerste:

Heel bijzonder aan dit volk is dat het eigenlijk al veel eerder ontdekt werd dan men oorspronkelijk dacht.



*

Manuel Elizalde Jr. Dit alles was het gevolg van secretaris Señor Manuel Elizalde jr., een nauwe medewerker van de toenmalige “president” van de Filippijnen, Ferdinand Marcos. Zij hebben de hele zaak zolang geheim gehouden om de Tasaday als een soort ven toeristische attraktie te gebruiken.



Ik begin best bij het begin. Al lang voor ook maar iemand zich in het regenwoud durfde te begeven, zijn enkele moedige jagers van een naburige stam, de T’ Boli, doorgedrongen tot bij deze holbewoners en ze hebben een kleine ruilhandel op touw te gezet: schoenen, kleren, dekens en wapens werden geruild tegen buy, een soort drug gemaakt van betelnoten.









Deze drug werd als heel waardevol beschouwd en de T’ Boli betaalden er steeds meer voor. Van waterbuffels evolueerde het al snel naar het meenemen van een lid van de gemeenschap naar de bewoonde wereld voor een paar dagen.

.* Dafal ruilde voorwerpen tegen regenwoudproducten.



Ze leefden dus al lang niet meer in complete afzondering en hadden zelfs enig besef van “de wereld daarbuiten”.



Andere jagers begonnen ook handel

te drijven en onder hen was er een

zekere Dafal, een kennis van Elizalde,

die hen een paar keer per jaar ging

bezoeken.



Het is op deze manier gebeurd dat Elizalde van hun bestaan te weten is gekomen. Deze maakte misbruik van hun onkunde van de beschaafde wereld en begon de huwbare meisjes van de stam te kopen voor plastic zeilen die ze gebruikten om hun holen af te schermen. De meisjes kwamen natuurlijk terecht in de prostitutie in plaats van uitgehuwelijkt te worden en men heeft er nooit nog iets van gehoord.

Na een tijd waren de meisjes “op” en beval Elizalde om de plastic zeilen weg te nemen en alle voorwerpen af te staan die ook maar op enige manier er op kon wijzen dat de holbewoners enige vorm van beschaving kenden. De Tasaday moesten weer leven zoals vroeger, of beter gezegd zoals Elizalde dacht dat ze vroeger leefden, en toen liet hij bekend maken dat hij de belangrijkste antropologische “ontdekking” van de eeuw had gemaakt: een gemeenschap die nog volledig leefde zoals onze voorouders dat in de steentijd moeten gedaan hebben, namelijk in grotten en met niets dan stenen werktuigen.

*





Hun gemeenschap werd volledig afgesloten voor de buitenwereld en niemand mocht bij de Tasaday komen, behalve Elizalde en Dafal, hun ontdekker. In den beginne liet Señor Elizalde kleine groepjes van antropologen toe maar toen deze iets van het bedrog begonnen te vermoeden mocht er slechts een keer per jaar een zorgvuldig geselecteerde groep toeristen en wetenschappers een bezoekje brengen aan de stam.









Een andere versie van dit verhaal is dat de Tasaday eigenlijk gewoon boeren waren van de T’Bolistam en de Manobo Blit die gedwongen waren door de overheid om al hun

kleren en “beschaafde” gebruiksvoorwerpen af te staan. Twee journalisten ontdekten dit toen ze na de val van Marcos weer in het reservaat mochten en de publicatie van hun artikel zorgde voor veel opschudding. Ze schreven dat de Tasaday gekleed rondliepen en in hutten woonden die een paar 100 m van de grotten stonden waarin ze officieel leefden.

*

De Tasaday zoals ze ontdekt werden door de journalisten.



Veel antropologen die blijven vasthouden aan het idee dat de Tasaday echt zijn, verklaarden dit door te zeggen dat er ondertussen al vele jaren verstreken waren (wat eigenlijk zo was: ontdekt in 1971 en het artikel verscheen in 1986) en dat ze dus al heel veel over de buitenwereld te weten waren gekomen, ondanks het feit dat ze er angstvallig van afgesloten waren, en inzagen dat de “beschaafde” manier van leven veel comfortabeler is. Ook veranderde hun levensstijl door huwelijken met vrouwen van andere stammen die niet in grotten wilden leven maar in hutten zoals ze dat hadden gedaan in hun ‘thuisstam’, en dat zij wel andere werktuigen en dergelijke hadden die ze hebben geïntroduceerd bij de Tasaday.



In de derde versie speelt Elizalde de rol van goede held die de Tasaday alleen maar heeft geholpen en beschermd tegen de Filippino’ s die het op hun grond hadden gemunt vanaf de dag dat hij ze heeft bekeken vanuit zijn helicopter toen Dafal ze naar de rand van het woud bracht.





In deze strijd wordt hij gesteund door de goedaardige dictator Marcos die hem toestemming geeft om het territorium van de Tasaday af te sluiten van de buitenwereld om zo hun cultuur te kunnen beschermen.
Andere boeken van deze auteur:


Home - Contact - Over - ZoekBoekverslag op uw site - Onze Boekverslagen - Boekverslag toevoegen