U kijkt nu naar de cache versie van het boekverslag : Harry Mulisch - De Aanslag.
Deze versie komt van http://www.studentsonly.nl/uittreksels/bv.asp?BvID=314 en is laatst upgedate op Onbekend.
De taal ervan is Nederlands en het aantal woorden bedraagt 3258 woorden.

Samenvatting
1. Volledige titelbeschrijving.

Harry Mulisch, De Aanslag. Amsterdam, 1982.

2. Uiterlijke beschrijving.

Het boek heeft een grijze omslag met in rode letters de naam Harry Mulisch en in zwarte letters de titel, met een hoofdletter a. De achterkant is effen grijs. Het boek heeft 254 bladzijden.
Het boek is opgebouwd uit een proloog en vijf episoden. Tussen de episoden zitten twee pagina’s. Een is helemaal wit en op de ander staat de episode en het jaartal waarin die episode speelt. De episoden zijn onderverdeelt in hoofdstukken. De hoofdstukken beginnen op een nieuwe pagina en staan met getallen aangegeven.


3. Tekstbeleving.

Het onderwerp.
Het onderwerp is dat het verleden in het heden is verwikkeld en dat het verleden veel invloed heeft op het heden. Ik vind dat een zeer interessant onderwerp en ik heb er ook wel over na gedacht. Het onderwerp heeft veel diepgang in het boek en door het lezen ben ik ook wel van mening veranderd. Ik denk nu dat gebeurtenissen uit het verleden meer invloed hebben dan ik eerst dacht.

De gebeurtenissen.
De nadruk ligt op de gedachten en gevoelens van de personen. Deze worden wel sterk beïnvloed door de gebeurtenissen. Het verhaal bevat, na de belangrijkste en dramatische gebeurtenis ‘de aanslag’, nog veel gebeurtenissen. Veel hiervan zijn terug te voeren op de (Nederlandse) geschiedenis na de tweede wereldoorlog (rellen bij het hoofdkantoor van de CPN, protest atoomwapens). De gebeurtenissen zijn erg geloofwaardig omdat ze echt gebeurt (kunnen) zijn en ze hebben ook indruk op me gemaakt. Je ‘beleeft’ de Nederlandse geschiedenis op een hele andere manier en kijkt anders tegen de oorlog aan.
Het boek bleef boeiend, omdat je steeds meer te weten kwam over de aanslag en over Anton Steenwijk.

De bouw.
Het verhaal is begrijpelijk opgebouwd; het gaat met sprongen door de tijd heen en de episodes zijn gekoppeld aan belangrijke historische gebeurtenissen en belangrijke ontmoetingen. Het is leuk om te zien hoe Anton, en zijn leefomgeving veranderen door de jaren heen.
Er zijn een paar terugblikken, die allemaal betrekking hebben op de aanslag.

De personages.
Je krijgt een goed beeld van de personages; vooral van Anton. De meeste personages staan niet dicht bij mijn wereld, omdat ik geen mensen ken die in het verzet hebben gezeten of die door de oorlog familieleden hebben verloren.
Je raakt zeer betrokken bij wat Anton overkwam in de oorlog, omdat ze eigenlijk niets met de oorlog te maken hadden. De personages reageren niet altijd voorspelbaar zoals Anton, die helemaal geen haatgevoel heeft, ook niet tegenover de Duitsers of tegen Fake Ploeg, Peter die het lijk wil terug leggen en het pistool van Ploeg pakt, de uitspraken van Cor Takes ‘in Bagdad mag dat!’

Het taalgebruik.
Het taalgebruik is simpel. Het boek leest makkelijk en ik had geen moeite om de taal te begrijpen. Alleen bepaalde zinnen in een andere taal begreep ik niet zoals op blz. 130 ‘Solennizzandosi con sacra devota pompa nell’Augusto tempio di Maria SS. De Soccorso....
Het boek bevat veel beschrijvingen en dialogen. Er wordt veel aandacht besteed aan de gedachten en gevoelens van Anton, de andere personen leer je kennen door gebeurtenissen en dialogen.






4. Tekstbestudering.

a. samenvatting

Proloog:
Aan de rand van Haarlam staan langs het Spaarne vier villa's. In 'Buitenrust' woont de familie Steenwijk: vader (griffier bij de rechtbank), moeder, Peter (17 jaar) en Anton (12 jaar). Links van hun huis staat de villa van de familie Beumer en rechts het huis van meneer Korteweg en zijn dochter Karin.

Eerste episode: 1945
Op een avond in januari 1945 wordt de familie Steenwijk opgeschrikt door zes schoten. Voor het huis van de buren Korteweg ligt het lijk van Fake Ploeg, hoofdinspecteur van politie. Meneer Korteweg en Karin slepen het lijk voor het huis van de familie Steenwijk. Peter rent naar buiten om het dode lichaam weer weg te slepen. De Duitsers komen; Peter vlucht weg en neemt het pistool van Ploeg mee. Anton en zijn ouders worden uit hun huis gehaald en de villa wordt in brand gestoken, nadat eerst de ruiten kapot worden geslagen. Anton wordt in een auto gestopt en weggevoerd. Wat er met zijn ouders gebeurt, weet hij niet. Hij wordt in een cel in het politiebureau in Heemstede geworpen. In deze cel zit al een vrouw. Ze troost Anton en praat met hem over de fascisten ('Ze zullen zeggen, dat het de schuld van de illegaliteit is' )en over de noodzaak hen te haten.
Anton wordt de volgende dag overgebracht naar de Ortskommandant in Haarlem, van wie hij naar zijn oom en tante in Amsterdam mag gaan. Tijdens de rit van Haarlem naar Amsterdam wordt het konvooi
door een Engels vliegtuig beschoten, waarbij enige doden vallen. In Amsterdam komt Anton bij een Duitse generaal terecht, die vriendelijk voor hem is. Oom Peter haalt hem op.

Tweede episode: 1952
Anton wordt opgevoed door zijn oom en tante, een kinderloos echtpaar aan de Apollolaan te Amsterdam. Na de oorlog blijkt, dat zijn ouders en Peter in de fatale nacht ter plekke zijn doodgeschoten. Anton reageert beheerst; hij gaat niet op onderzoek uit.
Na het gymnasium gaat hij medicijnen studeren. Als hij tweedejaars is, wordt hij door een studiegenoot uitgenodigd op een feestje in Haarlem. Zo komt hij in 1952 voor het eerst weer terug in de stad die hij in januari 1945 heeft verlaten. Het feestje wordt voor hem een teleurstelling, omdat een paar brallerige studenten kwetsende opmerkingen maken. Anton wordt hierdoor herinnerd aan hetgeen hij in de oorlog heeft meegemaakt. De aansporingen om zich als vrijwilliger aan te melden voor de oorlog in Korea doen hem besluiten het feestje vroegtijdig te verlaten.
Op de terugweg komt hij langs de kade waar zijn ouderlijk huis heeft gestaan. Mevrouw Beumer roept hem binnen. Ze verteld dat Antons moeder op de januari-avond van de aanslag een Duitser is aangevlogen en dat zij en haar man daarna zijn doodgeschoten. Anton vertrekt zwijgend en loopt langs het monument dat is opgericht voor de slachtoffers van de januari tragedie. Hij leest de namen van de gefusilleerden, waaronder die van zijn ouders. De naam van Peter staat er niet bij. Bij navraag blijkt dat zijn oom hem wel verteld heeft over het monument, maar dat hij de onthulling niet wilde bijwonen. Anton voelt voor het eerst iets van angst voor het afgesloten verleden.

Derde episode: 1956
Na zijn kandidaatsexamen gaat Anton op kamers wonen in de binnenstad van Amsterdam. In 1956 vallen de Russen Hongarije binnen. Dagenlang is het rumoerig rond het hoofdkwartier van de C.P.N in Amsterdam (het gebouw Felix Merites). Tijdens een relletje ontmoet Anton in het portiek van zijn huis Fake Ploeg jr., die een kei in zijn hand heeft. Op de kamer van Anton ontwikkelt zich een heftig gesprek. Omdat zijn vader in de oorlog fout was heeft Fake niet kunnen studeren. hij werkt nu ineen zaak voor huishoudelijke artikelen. Hij is fel anti-communistisch ('Het zijn niet toevallig diezelfde rotcommunisten geweest die mijn vader hebben vermoord' blz.124). Anton verwijt Fake dat het de vrienden van zijn vader waren, die Antons familie hebben uitgeroeid. Fake wordt woedend en verbrijzelt de spiegel met zijn kei. Kort daarop ontploft de oliekachel, waardoor de kamer vol roet komt.

Vierde episode: 1966
In 1959 doet Anton staatsexamen. Hij krijgt een assistentschap in de anesthesie en gaat in de buurt van het Leidseplein wonen. Hij werkt in het Wilhelmina Gasthuis. In Londen, waar hij de Paasdagen doorbrengt, ontmoet hij de stewardess Saskia de Graaff. Een jaar later trouwen ze. Ze kopen een half huis in de buurt van het concertgebouw. De vader van Saskia is ambassadeur in Athene. In de oorlog speelde hij een belangrijke rol in het verzet.
Begin juni 1966 wordt Sjoerd begraven. Hij was een bekend journalist, die in de oorlog in het verzet zat. Omdat hij een vriend was van De Graaff, gaan Anton, Saskia en hun dochtertje Sandra ook naar de begrafenis. Na afloop van de plechtigheid komt Anton in contact met de verzetsstrijder Cor Takes. Die heeft Fake Ploeg doodgeschoten. Anton wil eigenlijk niet meer over het gebeurde uit de oorlog praten, maar Takes moet zijn hart luchten. Hij tracht zich te rechtvaardigen door te vertellen over de gruweldaden van Ploeg.. Hij vertelt over zijn vriendin Truus Coster. Zij blijkt het meisje te zijn met wie Anton een nacht in de cel heeft gezeten. Anton hoort nu, dat ze drie weken voor de bevrijding is terechtgesteld. Takes geeft zijn adres en telefoonnummer aan Anton.
Anton gaat met zijn gezin en schoonouders ergens lunchen. Daarna gaat hij met Saskia en Sandra naar het strand. Door de onthullingen van Takes is hij helemaal van slag. De volgende dag gaat Anton naar Takes. Hij wil de foto van Truus ,die in het bezit is van Takes, zien. In een foto van Saskia herkent hij het beeld dat hij sinds 1945 in zijn hoofd heeft van Truus.
Takes leeft nog helemaal met zijn gedachten in het oorlogsverleden. Het vrijlaten van de oorlogsmisdadiger Lages maakt de verzetsheld woedend. Anton ziet de foto van Truus. Takes vertelt over zijn verhouding met Truus. Zij was het die de laatste twee schoten op Ploeg afvuurde. Ploeg heeft haar daarna nog met een schot verwond. Anton is zeer geëmotioneerd.

Laatste episode: 1981
Anton en Saskia zijn gescheiden en Anton is hertrouwd met Liesbeth, die kunstgeschiedenis studeert. Ze hebben een zoon: Peter (1969). Anton verdient veel en heeft vier huizen. Hij is vaak in Italië Hij wordt neerslachtig.
In 1978 gaat hij met Sandra naar Haarlem. Op de plaats waar het verbrande huis heeft gestaan is een bungalow gebouwd. Ze bezoeken het monument en het graf van Truus Coster op de erebegraafplaats in Bloemendaal. Sandra legt een roos op het graf. Door de emoties weet Anton nu plotseling, wat Truus in de cel tegen hem gezegd heeft. Als Anton het aan Takes wil vertellen, blijkt het huis van de verzetsman te zijn gesloopt.
Tijdens de vredesdemonstratie op 21 november 1981 te Amsterdam ontmoet Anton Karin Korteweg. Van haar verneemt hij, dat Peter in januari 1945 bij de Kortewegs is binnen gevlucht. De Duitsers hebben hem dood geschoten. Korteweg en zijn dochter zijn naar de Ortskommandant gebracht. Anton herinnert zich dat hij Korteweg daar even heeft gezien (zie blz. 59). Hij hoort nu ook waarom Korteweg het lijk weg wilde hebben: Hij was bang voor zijn hagedissen. Toen bleek welke represaillemaatregelen de Duitsers namen, heeft hij de beestjes zelf doodgetrapt. Hij wilde het lijk niet voor het huis van Aarts leggen, omdat daar drie joden ondergedoken zaten. Nu weet Anton alles. Hij laat Karin hulpeloos achter en wordt opgenomen in de stroom demonstranten. Samen met Peter loopt hij verder.



b. analyse en interpretatie

Titel , ondertitel en motto:
De titel is ontleend aan de belangrijkste gebeurtenis uit het verhaal; de aanslag.
Er is een ondertitel.
Het motto is ‘Overal was het al dag, maar hier was het nacht,
neen, meer dan nacht.
Het motto is ontleend aan een brief van een Romeinse senator, die verslag doet van de rampzalige uitbarsting van de Vesuvius in het jaar 79. Pompeii werd bedolven en kwam in een absolute duister-
nis. Zo'n ramp is 'de aanslag' voor Anton. Hij komt terecht in een diepe duisternis.

Genre:
Het boek is een oorlogsroman én een psychologische roman. Een oorlogsroman, omdat het boek draait om de aanslag en de gevolgen daarvan op de familie Steenwijk en om de effecten die de oorlog op Anton en op de Nederlandse samenleving hebben gehad. Als psychologische roman draait de aanslag om de ontwikkeling van Anton Steenwijk, die op jeugdige leeftijd zijn ouders verloren heeft.

Thema:
Het thema is dat gebeurtenissen uit het verleden zeer veel invloed hebben op de heden. Je denkbeeld wordt door vroegere gebeurtenissen zeer sterk beïnvloed.





Motieven:
- onzekerheid, onwetendheid (vooral t.o.v. van aanslag)
- tegenstellingen; dit motief komt in vele varianten voor: stilte-lawaai, schuld-onschuld, goed-slecht, liefde-haat
- oorlog, dood, moord (ouders, Peter, Fake Ploeg)
- vernietiging, brand.
- het raadsel van de tijd
- probleem van schuld en verantwoordelijkheid
- actuele wereldpolitiek (Korea enz.)

Symbolen en beelden:
- dobbelsteen; dit symbool van het lot komt een aantal malen voor als Antons leven een beslissende wending neemt, bijvoorbeeld vlak voor de aanslag en aan het begin van de crisis die hij doormaakt in Italië.
- kruidnagel; in de eerste episode probeert zijn moeder haar kiespijn te onderdrukken met dit huismiddel, in de laatste episode krijgt hij het van Liesbeth. Dit motief verbindt de eerste episode met de laatste; Antons
emotionele reactie suggereert dat hij ook hij dat verband legt.
- klassieke symbolen: het motto, letters, spreuken.
- geheugen, herinnering; dit motief komt in allerlei situaties voor: de hermetisch afgesloten gebeurtenissen in zijn geest, waarin alleen het beeld van de vingertoppen van het meisje over zijn gezicht blijft oplichten, de herinnering aan zijn vader, zittend aan tafel; Anton wordt anesthesist: specialist in het 'vergeten', Takes probeert Antons geheugen te activeren; de zin van Truus Coster die hij zich plotseling herinnert; het merkwaardige verwijt van Van Lennep over Anton goede geheugen.
- tegenstelling; Het belangrijkste is echter de tegenstelling licht-duisternis (donker): het verhaal van de vrouw in de cel, de overgang uit het licht naar de duisternis van de cel; Anton komt uit de duistere periode naar de Apollolaan; Apollo is de god van het licht, ook de Ortskommandant verwijst daarnaar. ('Phöbus Apollo! Der Gott des Lichtes und de Schönheit!' blz. 63)

Idee en wereldbeeld:

Mulisch is een magisch-mythisch schrijver; hij wil de werkelijkheid transformeren en ontraadselen, greep krijgen op de tijd. Ook denkt hij dat alles met alles verband heeft en dat niets uit toeval gebeurt.

Personages:
De hoofdpersoon is Anton Steenwijk:
- rustig, beschouwend en intelligent.
- gevoelig (scène in de cel, gesprek met Sandra)
- interesse voor kunst
- desinteresse voor politiek en geschiedenis
- hij heeft geen vijanden, maar eigenlijk ook geen vrienden
- niet agressief of haatdragend (ook niet t.o.v. Duitsers of Fake Ploeg)

Flat characters zijn:
- Saskia, de eerste vrouw van Anton
- Sandra, de dochter van Saskia en Anton
- Fake Ploeg, een politieman waarop de aanslag wordt gepleegd
- Fake Ploeg jr., werkt in een zaak voor huishoudelijke artikelen, is sterk anti-fascistisch
- Cor Takes, de verzetsman die Fake Ploeg doodschoot, samen met
- Truus Coster, die na de aanslag wordt doodgeschoten
- De Graaff, de vader van Saskia

De hoofdpersoon (Anton Steenwijk) is een round character: hij is een uitvoerig uitgewerkt personage. Dit geldt niet voor de andere verhaalfiguren; deze markeren Antons persoonlijkheid, beïnvloeden zijn ontwikkeling en zorgen voor de overdracht van ideeën. Het zijn flat characters. Een aantal van legt ook een stukje van de puzzel, zodat uiteindelijk de hele geschiedenis van de aanslag is gelegd. Dat is een functie die van het heden naar het verleden voert (Takes, Karin). Daarnaast hebben sommigen een functie die in het heden ligt, maar door het verleden werd bepaald. Ze staan namelijk model voor groepen mensen wier leefwijze in het heden op verschillende manieren door de oorlog beïnvloed is (Takes, De Graaff).



Vader Steenwijk is griffier bij de rechtbank. Dit beroep symboliseert zijn houding bij de aanslag: hij kan alleen maar toekijken (registreren wat er gebeurt), maar niet ingrijpen in de situatie.
De Graaffs opvatting over actuele politieke gebeurtenissen worden volledig bepaald door de normen die hij in de tweede wereldoorlog hanteerde: de Amerikanen zijn goed en dus zijn hun tegenstanders slecht.
Sandra staat model voor de generatie die omstreeks 1980 volwassen wordt: wonen in een kraakpand, ongehuwd moeder worden.
Liesbeth geeft Anton, in tegenstelling tot Saskia, het gevoel los te kunnen komen van de oorlog, want zij was na de oorlog geboren.
Truus Coster handhaaft ook in de diepste ellende hoge ethische waarden. Zij worstelt met de vraag hoever iemand kan gaan bij de bestrijding van de fascisten zonder zo te worden als zij. Takes verteld bijvoorbeeld dat zij heeft geweigerd de kinderen van Seyss Inquart te ontvoeren (volgens haar hadden die er niets mee te maken). Heel kenmerkend zijn ook haar uitspraken over de uitstralende kracht van de liefde op degene die bemind wordt.
Cor Takes (Gijs) kijkt alleen naar het heden voor zover dat rechtstreeks te maken heeft met de tweede wereldoorlog (oordeel over de vrijlating van Lages, Ortkommandant in Nederland; hij werd wegens ziekte vrij gelaten.) Hij heeft zich zelf buiten de maatschappij geplaatst, is aan de drank en woont boven een voormalig hoofdkwartier van het verzet, een soort heiligdom. Zijn normen zijn niet zo ongenuanceerd zoals die van Truus Coster: 'Fascist tegenover de fascisten, is mijn devies, want een andere taal verstaan ze niet' (blz. 196). De oorlog duurt voor hem nog steeds voort.
Fake Ploeg heeft zich omhoog gewerkt uit de vernedering die hij als zoon van een NSB-er na de oorlog heeft moeten ondergaan. Zijn houding tegenover actuele gebeurtenissen wordt niet door de actualiteit bepaald, maar door die vernederingen en de wil zijn vader te rechtvaardigen. In tegenstelling tot Anton is hij niets vergeten, wil ook niets vergeten. Hij lijkt uiterlijk op zijn vader en heeft ook diens ideeën overgenomen, maar Mulisch heeft hem geen simpel type gemaakt, hij komt heel menselijk over in zijn emoties (hij begon te snikken toen Anton hem vroeg of zijn vaders naam ook op het monument had moeten staan) en is oprecht in zijn erkentelijkheid voor Antons houding in de klas.
Karin Korteweg levensloop is volledig bepaald door haar schuldcomplex en dat van haar vader, ze is niet getrouwd, leeft 'van de steun' en zelfs haar biecht verlost haar niet: Anton laat haar hulpeloos achter.

De opbouw:
De opbouw van 'De Aanslag is als volgt: een proloog gevolgd door vijf episodes. Dit doet denken aan de opbouw van het klassieke drama. De episodes volgen elkaar chronologisch op en omvatten een periode van bijna 37 jaar. Elke episode duurt één of enkele dagen en historische gebeurtenissen uit die periode hebben een belangrijke functie in het verhaal.
Eerste episode: 1945, één avond en een deel van de volgende dag. Tweede wereldoorlog
Tweede episode: 1952, één dag. Verwijzing naar oorlog in Korea.
Derde episode: 1956, één dag. Russische inval in Hongarije.
Vierde episode: 1966, twee dagen. Provo's; Vietnam.
Vijfde episode: 1981, één dag. Vredesdemonstratie in Amsterdam.
In de tweede tot en met de vijfde episode is een ontmoeting met iemand die nauw betrokken was bij de aanslag, achtereenvolgens mevr. Beumer, Fake Ploeg, Cor Takes en Karin Korteweg.

Perspectief:
Mulisch hanteert het perspectief van de alwetende verteller Zie eerste regel van het verhaal (pag. 7):'Ver, ver weg in de tweede wereldoorlog woonde een zekere Anton Steenwijk met zijn ouders en zijn broer aan de rand van Haarlem'. Op bepaalde momenten wordt het perspectief verlegt naar Anton (personele ik-verteller), maar als er op die manier informatie achterblijft, licht hij de lezer onmiddellijk zelf in. Vooral als de andere personen ter sprake komen, is de alwetende verteller die de lezer informeert. Overigens kent de lezer de andere personen alleen door wat ze zeggen of doen, niet door wat ze denken.

Ruimte:
Anton woonde, in het begin van het boek, dus toen zijn ouders nog leefden, in Haarlem.
Later verandert de speelruimte telkens. Van het huis van Antons oom en tante naar de kamers waar hij woonde in Amsterdam. Vervolgens in een huis in Den haag en daarna in een viertal huizen (o.a. in Toscane). De ruimtes zijn vaak sfeer bepalend, bijv. in de cel, op de begraafplaats, bij de demonstratie.

Taalgebruik en stijl:
De stijl is helder, sober en eenvoudig. Het boek leest makkelijk en er worden weinig moeilijke woorden gebruikt.
De o.t.t. en de o.v.t. wisselen elkaar af. Er zijn veel gesprekken, beschrijvingen en commentaren. Het begin doet sprookjesachtig aan (‘ver, ver weg......)

5. Literatuurlijst

Ik heb gebruik gemaakt van de volgende secundaire boeken:
* in vogelvlucht deel 1
Cor Gerritsma
* materiaalboek nieuwe Nederlandse literatuur
De Rijke en de Wit.


Andere boeken van deze auteur:


Home - Contact - Over - ZoekBoekverslag op uw site - Onze Boekverslagen - Boekverslag toevoegen